Quản lý hải quan số đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh thương mại điện tử, đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới, phát triển nhanh chóng và làm thay đổi mạnh mẽ phương thức lưu thông hàng hóa. Lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu ngày càng gia tăng, đa dạng về chủng loại và hình thức vận chuyển, vừa tạo cơ hội, vừa đặt ra thách thức đối với công tác quản lý hải quan. Trước thực tế đó, việc hiện đại hóa quản lý, bảo đảm minh bạch, an toàn và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.
Thời gian qua, ngành Hải quan đã tập trung xây dựng và hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin theo định hướng hải quan số, hải quan thông minh, với khả năng tích hợp cao và tự động hóa toàn diện quy trình nghiệp vụ. Từ khâu tiếp nhận tờ khai, kiểm tra thuế đến giải phóng hàng hóa đều được xử lý trên nền tảng số, góp phần rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Đẩy mạnh quản lý hải quan số đối với hàng hóa thương mại điện tử
Một trong những điểm nhấn quan trọng trong quá trình chuyển đổi số của ngành Hải quan là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ phân tích dữ liệu hiện đại. Thông qua AI, hệ thống có thể phân tích hình ảnh từ máy soi container để nhận diện hàng hóa, qua đó giảm tỷ lệ kiểm tra thủ công, tập trung nguồn lực vào các lô hàng có dấu hiệu rủi ro cao. Song song với đó, các thuật toán phân tích dữ liệu lớn được sử dụng để phân luồng tờ khai, cảnh báo sớm các hành vi gian lận thương mại, trốn thuế hoặc vi phạm quy định hải quan.
Ngành Hải quan cũng đang nghiên cứu và triển khai chia sẻ dữ liệu điện tử đối với chứng từ vận tải, chứng nhận xuất xứ (C/O) với các hãng tàu, ngân hàng và cơ quan hải quan các nước. Việc kết nối và trao đổi dữ liệu không chỉ giúp tăng cường tính bảo mật, hạn chế giả mạo hồ sơ mà còn bảo đảm hàng hóa được lưu thông thông suốt qua biên giới, giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.
Đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử, Cục Hải quan đã chủ động xây dựng hệ thống quản lý riêng và chính thức đưa vào tiếp nhận, xử lý, thu thuế đối với các tờ khai trị giá nhỏ gửi qua dịch vụ chuyển phát nhanh, bưu chính từ ngày 9/7/2025. Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng, hệ thống này vừa bảo đảm thu đúng, thu đủ thuế đối với hàng hóa trị giá nhỏ, vừa đáp ứng lưu lượng lớn từ 450.000 – 600.000 tờ khai mỗi ngày, tạo thuận lợi đáng kể cho người nộp thuế và giảm áp lực xử lý hồ sơ cho cơ quan hải quan.
Hoàn thiện hệ thống quản lý phương tiện, hướng tới hải quan số toàn diện
Cùng với quản lý hàng hóa, Cục Hải quan đã xây dựng và hoàn thiện phần mềm khai báo thủ tục đối với phương tiện vận tải xuất nhập cảnh. Người khai hải quan có thể thực hiện khai báo từ xa thông qua ứng dụng trên điện thoại hoặc máy tính, giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế tiếp xúc trực tiếp.
Phần mềm tích hợp nhiều chức năng như theo dõi lịch sử phương tiện xuất nhập cảnh, quản lý số lượt phương tiện qua lại trong tháng, cập nhật thông tin thay đổi tại mỗi lần làm thủ tục, tích hợp thanh toán phí trực tuyến, cảnh báo rủi ro và tình trạng quá hạn của phương tiện. Đặc biệt, chức năng khai báo bảng kê hàng hóa trước giúp công chức hải quan và doanh nghiệp không phải thao tác, khai báo trên nhiều hệ thống khác nhau, qua đó nâng cao hiệu quả phối hợp và xử lý nghiệp vụ.
Ngày 5/12/2025, phần mềm được vận hành thí điểm tại Cửa khẩu đường bộ số II Kim Thành (tỉnh Lào Cai). Kết quả ghi nhận từ cơ quan hải quan và doanh nghiệp xuất nhập khẩu cho thấy, hệ thống mới đã cơ bản khắc phục các bất cập của phần mềm cũ, không phát sinh trường hợp phải sử dụng tờ khai giấy, đồng thời rút ngắn thời gian làm thủ tục. Đặc biệt, chi phí logistics của doanh nghiệp được giảm từ 10–15%, qua đó tạo đòn bẩy trực tiếp nâng cao chỉ số hiệu quả logistics và năng lực cạnh tranh.
Về lâu dài, các phần mềm này sẽ trở thành cấu phần quan trọng trên Cổng thông tin một cửa quốc gia, tích hợp thủ tục hành chính liên quan đến phương tiện vận tải và hàng hóa xuất nhập khẩu qua đường bộ của các bộ, ngành như Tài chính, Quốc phòng, Y tế, Nông nghiệp và Môi trường. Việc tích hợp hướng tới xây dựng một hệ thống quản lý tập trung, đồng bộ, phục vụ hiệu quả công tác quản lý nhà nước tại cửa khẩu.
Quá trình tích hợp sẽ giúp cắt giảm các chỉ tiêu thông tin trùng lặp, đơn giản hóa thủ tục hành chính theo nguyên tắc tổ chức, cá nhân chỉ cần cung cấp thông tin một lần. Đồng thời, việc thu phí, lệ phí được thực hiện hoàn toàn tự động, tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành, qua đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả xử lý hồ sơ.
Bên cạnh đó, Cục Hải quan đang phát triển phần mềm khai hải quan đối với hành lý vượt định mức miễn thuế trên nền tảng công nghệ hiện đại, bảo đảm tuân thủ pháp luật và tạo thuận lợi cho hành khách. Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng ban Giám sát quản lý (Cục Hải quan), thời gian tới đơn vị sẽ phối hợp trình Chính phủ ban hành nghị định về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử, triển khai đồng bộ hệ thống hải quan số trong năm 2026 và tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.